Τρίτη, 31 Οκτωβρίου 2017

Πολιτισμικοί Μετεωρίτες 61

Ο μεταφραστής στην ελληνική γλώσσα του έργου του Νίτσε, Ζήσης Σαρίκας


Άπαντα Νίτσε
Ένας μεταφραστικός άθλος

Πολιτισμικοί Μετεωρίτες-Κωνσταντίνος Α. Ει. Παπαθανασίου



Λίγο πριν εκπνεύσει το 2014, οι θεσσαλονικιές εκδόσεις «Πανοπτικόν», ολοκλήρωσαν το μεταφραστικό και εκδοτικό θαύμα της κυκλοφορίας των απάντων του Φρίντριχ Νίτσε, τυπώνοντας και τον τελευταίο 15ο τόμο του έργου του Γερμανού φιλοσόφου.

Συνέντευξη με τους Ζήση Σαρίκα (μεταφραστή) και Κώστα Δεσποινιάδη (εκδότη)


Το έργο ενός φιλοσόφου, όπως του Φρίντριχ Νίτσε, είναι πάντα επίκαιρο. Αν και στο εμπόριο κυκλοφορούν πολλές και διάφορες μεταφράσεις, εντούτοις κάθε νέα μεταφραστική προσπάθεια/πρόταση είναι πάντα ευπρόσδεκτη. Άλλωστε, έχουμε ανάγκη από νέες, παλλόμενες, σύγχρονες και πιο αξιόπιστες αποδόσεις έργων τέτοιου βεληνεκούς. Ο Ζήσης Σαρίκας ασχολείται με τον Νίτσε, τα τελευταία 25 χρόνια, και θα έλεγε κανείς ότι η σειρά σε ομοιόμορφους τόμους όλων των βιβλίων του φιλοσόφου, αποτελεί πόνημα ζωής. Η συνεργασία του δε με τον εκδότη Κώστα Δεσποινιάδη, όπου χωρίς εκπτώσεις ανέλαβε το άχθος της συνολικής έκδοσης των απάντων, οδήγησε σ’ ένα αξιοθαύμαστο -μεταφραστικό και εκδοτικό- αποτέλεσμα τέτοιο που σίγουρα ζηλεύουν, αν όχι φθονούν, μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι και στρατιές μεταφραστών.

Κύριοι, σας ευχαριστώ για την αποδοχή να μας μιλήσετε για το κοπιώδες έργο σας. Μπορείτε να μας πείτε πότε ξεκίνησε η συνεργασία σας και σε ποια βάση;
Κ.Δ.: Εγώ ήξερα το όνομα του Σαρίκα από τα διαβάσματα της εφηβείας μου (Νίτσε, Φουκώ, Καστοριάδη, Σχολή της Φραγκφούρτης κλπ.) που το συναντούσα συνεχώς σε αυτά που με ενδιέφεραν. Τον γνώρισα το 2002 με αφορμή μια εκδήλωση για τον Νίτσε που διοργάνωσα στην Κοζάνη. Γίναμε φίλοι και από το 2004 αρχίσαμε να συνεργαζόμαστε στο «Πανοπτικόν» που μετρούσε ήδη 4 χρόνια ζωής.  
Ζ.Σ.: Η φιλία μου με τον Κώστα και οι δυσάρεστες περιπέτειες που είχα με 3 προηγούμενους εκδότες των μεταφράσεών μου των έργων του Νίτσε μάς ώθησαν να αποφασίσουμε να συνεργαστούμε και να ολοκληρώσουμε επιτυχώς τη σειρά αυτή, παρά τα οικονομικής κυρίως φύσεως εμπόδια που ορθώνονταν μπροστά μας. Ένα παράπλευρο σημαντικό όφελος ήταν η δυνατότητα που μου δόθηκε να επεξεργαστώ εκ νέου τα βιβλία που είχαν εκδοθεί παλαιότερα από τους άλλους εκδότες και να διορθώσω ορισμένα λάθη.

Ποιες δυσκολίες συναντήσατε και πώς τις αντιμετωπίσατε/ξεπεράσατε στην πορεία της μεταφραστικής και εκδοτικής εργασία σας;
Κ.Δ: Στο κομμάτι το εκδοτικό/εμπορικό το βασικότερο πρόβλημα από την αρχή ήταν και παραμένει η δική μας έλλειψη κεφαλαίων (στην περίπτωση του Νίτσε αυτό το λύσαμε με τον γενναίο και γενναιόδωρο δανεισμό από μια φίλη μας, την Νατάσα Ψαρρά), και κυρίως τα «φέσια» και οι αργοπορημένες πληρωμές από βιβλιοπώλες και χοντρεμπόρους σε μια αγορά βιβλίου που καταρρέει. Προσθέστε και το ότι ένας στους τρεις συμπολίτες μας είναι άνεργος ή φυτοζωεί με πενιχρούς μισθούς, κι έχετε την εικόνα. Συνολικότερα μιλώντας, όσο πιο μικρός είναι ένας εκδότης, τόσο πιο δύσκολα διακινεί τα βιβλία του, κι επίσης αδυνατεί (ή δεν θέλει) να βάλει διαφημίσεις (που πολλές φορές λειτουργούν ως μια έμμεση εξαγορά της Κριτικής σε αυτή τη χώρα). Για το μεταφραστικό κομμάτι, θα σας μιλήσει ο Ζήσης.
Ζ.Σ.: Η μετάφραση ενός φιλοσοφικού κειμένου στα ελληνικά παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες λόγω της «ανεπάρκειας» της νεοελληνικής γλώσσας (μιας γλώσσας καθημαγμένης από διάφορες «επεμβάσεις»). Επιπλέον, όταν έχεις να κάνεις με τον καλύτερο ίσως στιλίστα της γερμανικής γλώσσας και με μια γραφή υπαινικτική, αφοριστική και πολλές φορές απόκρυφη τα πράγματα δυσκολεύουν ακόμη περισσότερο. Χρειάζεται εγρήγορση, επινοητικότητα και ιδίως επιμονή.

Υπήρξαν αντιδράσεις, θετικές ή αρνητικές, απ’ το σινάφι των άλλων εκδοτικών οίκων;
Κ.Δ.: Θετικές αντιδράσεις υπήρξαν από φίλους και γνωστούς. Από το σινάφι μην περιμένετε τέτοια μεγαλοκαρδία. Τρικλοποδιές και μικρότητες ναι, υπήρξαν και θα υπάρξουν. Δεν ασχολούμαστε με τέτοια. Έχουμε δουλειές να κάνουμε.

Απευθυνθήκατε σε ιδιωτικούς ή δημόσιους φορείς, ακόμα και στο Ινστιτούτο Γκαίτε, που θα μπορούσαν, ίσως, να επιχορηγήσουν τη σειρά;
Κ.Δ.: Όχι. Έχουμε μάθει να στηριζόμαστε στις δικές μας πλάτες. Τα ιδρύματα προκαλούν ιδρυματισμό κι εμείς έχουμε μάθει να αναπνέουμε καθαρό αέρα.
Ζ.Σ.: Όχι, αντιπαθώ τους σπόνσορες..

Μιλήστε μας για το ουσιαστικό μέρος της εργασίας σας. Είστε ικανοποιημένοι με το αποτέλεσμα;
Κ.Δ: Εγώ νιώθω χαρά και υπερηφάνεια που το μικροσκοπικό Πανοπτικόν έφερε σε πέρας αυτό το εκδοτικό έργο και που ο φίλος μου ο Ζήσης μού εμπιστεύτηκε τούτο το μεταφραστικό έργο ζωής που πέρασε από σαράντα κύματα
Ζ.Σ.: Απόλυτα, αν και η μετάφραση είναι εξ ορισμού ατελεύτητη διαδικασία.

Ποια ήταν η αποδοχή του έργου από το αναγνωστικό κοινό;
Κ.Δ.: Για τα δεδομένα της εποχής ικανοποιητική, αλλά μην φανταστείτε τα τρελά νούμερα πωλήσεων των εύπεπτων μπεστ-σέλερ. Οι Έλληνες γενικά δεν πολυδιαβάζουν, προσθέστε και το ότι πολλοί δυσκολεύονται οικονομικά, ότι η κριτική συνήθως προωθεί ασημαντότητες, τον ρόλο των δημοσίων σχέσεων τις οποίες εμείς δεν έχουμε και βγάλτε το άθροισμα.
Ζ.Σ.: Νομίζω καλή, αν λάβουμε υπόψη ότι πρόκειται για δύσκολα κείμενα. Έχοντας στο νου μου τον αναγνώστη, έγραψα και ένα δικό μου βιβλίο, με τον τίτλο «Το όραμα του υπεράνθρωπου», που κυκλοφορεί μαζί με τα έργα του Νίτσε από τις εκδόσεις Πανοπτικόν. Πρόκειται για έναν «οδηγό ανάγνωσης» όχι μόνο για το κορυφαίο έργο του Νίτσε, τον Ζαρατούστρα, αλλά και για τη φιλοσοφία του γενικά.

Τα πανεπιστημιακά ιδρύματα της Ελλάδας ή και της Κύπρου, δημόσια και ιδιωτικά, έδειξαν ενδιαφέρον να συμπεριλάβουν τη σειρά στις βιβλιοθήκες τους, και οι καθηγητές φιλοσοφίας στη βιβλιογραφία για τον Νίτσε, που συνήθως προτείνουν στους φοιτητές τους;
Κ.Δ.:  Όχι, σχεδόν κανένα ενδιαφέρον δεν υπήρξε μέχρι τώρα από βιβλιοθήκες. Ελάχιστοι καθηγητές μοίρασαν ή πρότειναν κάποιο βιβλίο στα πανεπιστήμια.

Σας ευχαριστώ πολύ και πάλι, για όλα αυτά που μοιραστήκατε μαζί μας.
Κ.Δ. & Ζ.Σ.:  Κι εμείς ευχαριστούμε


Ο Ζήσης Σαρίκας γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1953. Σπούδασε νεοελληνική φιλολογία και φιλοσοφία στο Α.Π.Θ. Έχει μεταφράσει θεωρητικά κείμενα (Νίτσε, Καστοριάδη, Σχολή της Φρανκφούρτης, Φουκό, Μποντριγιάρ κ.ά.) και λογοτεχνικά (Θερβάντες, Φλομπέρ, Νερβάλ κ.ά.). Έχει συγγράψει δύο δοκιμιακά βιβλία («Μύθοι της τεχνολογίας», 1987 και «Το όραμα του υπεράνθρωπου. Μια ερμηνεία του Ζαρατούστρα», 2003) και τέσσερα λογοτεχνικά («Ψίχουλα», 1998, «Μακριά απ’ τον κόσμο», 2008, «Ανθρώπινες σκιές», 2013 και «Κυριακή ρεπό», 2014).
Ο Κώστας Δεσποινιάδης γεννήθηκε στην Κοζάνη το 1978. Από το 2001 έχει ιδρύσει το περιοδικό και τις εκδόσεις «Πανοπτικόν», με έδρα τη Θεσσαλονίκη. Εκτός από το «Πανοπτικόν», κείμενά του έχουν δημοσιευτεί σε διάφορα έντυπα κι έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά, τα γερμανικά, τα ισπανικά και τα αγγλικά. Ως επιμελητής εκδόσεων και μεταφραστής έχει συνεργαστεί με πολλούς εκδοτικούς οίκους.  Από το Πανοπτικόν κυκλοφορούν και τρία δικά του βιβλία: «Φραντς Κάφκα. Ο Ανατόμος της εξουσίας» (2007), «Πόλεμος και ασφάλεια» (2008), «Νύχτες που μύριζαν θάνατο» (2010).

Άπαντα Φρίντριχ Νίτσε-Εκδόσεις «Πανοπτικόν»-Μτφρ. Ζήσης Σαρίκας
1. Χαραυγή, σελ. 388
2. Η χαρούμενη επιστήμη, σελ. 424
3. Η περίπτωση Βάγκνερ/Οι Διθύραμβοι του Διονύσου, σελ. 146
4. Πέρα από το καλό και το κακό, σελ. 341
5. Κείμενα για την Ελλάδα, σελ. 249
6. Η γέννηση της τραγωδίας, σελ. 259
7. Ecce Homo (Ίδε ο Άνθρωπος), σελ.181
8. Το λυκόφως των ειδώλων, σελ. 175
9. Ο αντίχριστος, σελ. 136
10. Έτσι μίλησε ο Ζαρατούστρα, σελ. 480
11. Τα κείμενα της νεότητας, σελ. 187
12. Ανθρώπινο, πάρα πολύ ανθρώπινο, σελ. 711
13. Θέληση για δύναμη, σελ. 631
14. Γενεαλογία της ηθικής, σελ. 261
15. Παράκαιροι στοχασμοί, σελ. 409


Δημοσιεύτηκε στην ομώνυμη στήλη, στο πολιτιστικό ένθετο, «Ηδύφωνο», της ελληνοκυπριακής εφημερίδας, «Η Σημερινή», την Κυριακή 19 Απριλίου 2015, σ. 4.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου