Κριτικές 14

Εκδόσεις Αιγαίον / Κουκκίδα, Λευκωσία / Αθήνα, Σεπτέμβριος 2018

«Απασφαλισμένη χειροβομβίδα»

Και να που για μια φορά ακόμη έχουμε Ρεούση σε έντυπη μορφή, και να που μια φορά ακόμη ο Ρεούσης έκανε την ανατροπή όσον αφορά στην υφολογία των ποιημάτων: 1 ποίημα, 12 ώρες, 3 φωνές! Όσοι ξέρουν τον Ρεούση, ξέρουν πως δεν πρόκειται να διαβάσουν ποιήματα-παγίδες τετριμμένων στίχων, ούτε πλαστικοποιημένες συναισθηματικές εξάρσεις, μα θα ανακαλύψουν μια φορά ακόμη, τι σημαίνει ο όρος «απασφαλισμένη χειροβομβίδα» με τη μορφή στιχομυθίας.

Και πάλι οι λέξεις του Ρεούση, είναι τόσο εύστοχες και διαλεγμένες, τοποθετημένες στη σωστή φορά και διάταξη, που μοιάζουν σαν στρατιώτες έτοιμοι να πέσουν στη φωτιά της μάχης… έτοιμοι για ζωή ή για θάνατο. Παρότι υπερρεαλιστής, ο ποιητής, έχει μια στρατιωτική πειθαρχία όσον αφορά στη σωστή επιλογή των λέξεων και στη μορφολογία που αυτές θα συνθέσουν μεταξύ τους. Σαν στρατηγός που ετοιμάζει τους στρατιώτες του για την τελική μάχη, στέκει ο ποιητής, τη μάχη που θα καθορίσει την έκβαση του πολέμου, αυτού του πολέμου που τέλος δεν γνωρίζει.

Μετά τον πόλεμο, ένας άλλος πόλεμος αρχίζει στην ποίηση του Ρεούση, ο πόλεμος του «ίμερου». Ο «ίμερος» κι ό,τι αυτός κρύβει στο συμβολισμό του, είναι η Αξία που πάντα προσδιορίζει τον Ρεούση και τη γραφή του, κι εδώ, στα «Σμπαράλια», αυτό είναι πλέον καταφανέστατο. Στη τροχιά που ο καθένας μας κάνει γύρω από τον άξονα της Γης, παίρνει μαζί του αυτό που τον χαρακτηρίζει. Στη δική του τροχιά ο Ρεούσης, παίρνει από το χέρι τον «ίμερο» και τα κάνει όλα «Σμπαράλια». Δίχως να ελπίζει σε τίποτα, χαρίζει ελπίδα στο απέλπιδο.  

Θωμάς Δ. Τυπάλδος, Πάτρα, 30 Οκτωβρίου 2018

Κριτικές 13

Ο ποιητής Κώστας Ρεούσης, κάπου στη συνοριακή εντός των τειχών Λευκωσία, απαθανατισμένος από τον ποιητή Βάκη Λοϊζίδη, Κυριακή 17 Φεβρουαρίου 2019

«Μπορεί όλα να καταρρέουν, αλλά ο Ρεούσης είναι φύλακας των πυλών και αστείρευτη πηγή δράσης. Για να περάσει απ’ την είσοδο κανείς πρέπει να προσπεράσει την αυτοσχέδια τελειότητά του. Άρα, λίγοι προσπερνούν κι αυτοί που είναι να προσπεράσουν κάθονται κι αποθαυμάζουν τα μηνύματα που καλλιγραφεί fresco σε τοίχους. Όσο γι’ αυτό που φυλάττει μετά των πυλών: δεν είν’ άλλο απ’ την πύλη της ματαιότητας του κόσμου. Είναι η στενωπός και η κρησάρα μιας άπειρης κλεψύδρας. Ό,τι χωρίζει απ’ τη μια μεριά, χωρίζει δίκαια απ’ την άλλη. Κι όσοι απόμειναν έξω απ’ την πύλη ήταν οι εγωιστές, οι μικροί, οι άνευ φαντασίας, που ερμήνευσαν το βασίλειο των ποιητών  να περικλείνεται πίσω από μια ερμητική πόρτα. Ενώ ο Ρεούσης όρισε σωστό την ύπαρξη απλώς μιας πύλης ως ειδοποιό κανόνα συμμετρίας. Δεν οδηγεί πουθενά και τίποτα δε διακρίνει, δεν πλήττει την ανία, πολλοί ωστόσο την πλήττουν -του κάκου- προς απάντηση των ερωτηματικών τους. Άρα, καλό είναι ν’ αλλάζονται οι βάρδιες κι ο φύλακας να ξεκουράζεται και μεγάλες γιορτές να στήνονται για τον Άη Φύλακα τον Στιχοδιαβάτη που φέρει μειδίαμα αινιγματικό. Κούρος στατικός το δεξί πόδι προς αειφόρο κίνηση να τείνει, αλλά να μην κινεί κατ’ επιλογή. Κούρος ο ίδιος συμμετρικός σε Ασκληπιείο.».

© Κασσάνδρα Αλογοσκούφι, «Υστερόγραφο», ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, Μεγάλη Τετάρτη, 12 Απριλίου 2017, 20:04.

Σχόλια Πολιτισμικής Αντικατασκοπίας 2

Ο ποιητής Κώστας Ρεούσης στο Γραφείο Αντικατασκοπίας του Τάγματος της Υπερπραγματικής Φράξιας Λευκω©ίας, απαθανατισμένος από τον συγγραφέα Στέφανο Σταυρίδη, στις 29 Οκτωβρίου 2017

ΔΥΣΑΡΕΣΚΕΙΑ ΠΡΟΚΑΛΕΣΕ Η ΜΗ ΑΠΟΝΟΜΗ των Κρατικών Βραβείων Λογοτεχνίας του νησιού, στις κατηγορίες του «Μυθιστορήματος» και του «Νέου Λογοτέχνη». Τα βραβεία θεσπίζονται για να απονέμονται, κι έτσι πρέπει να γίνεται. Τώρα εάν οι εκάστοτε «σοφοί», που απαρτίζουν την κριτική επιτροπή, αποφασίζουν το αντίθετο, ίσως, να πρέπει να μας προβληματίσει -τόσο για το κύρος του θεσμού όσο και για την αξία του κάθε αυτού βραβείου. Με δυο κουβέντες: Τα βραβεία ή θα δίνονται (όπου κι αν δίνονται) ή θα καταργηθούν. Δεν υπάρχει μέση οδός.

ΔΥΝΑΜΙΚΗ Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΠΟΙΗΣΗΣ στο ελλαδικό κοινό, μέσα από δύο ανθολογίες που κυκλοφόρησαν πρόσφατα σε αθηναϊκούς εκδοτικούς οίκους. Η πρώτη από τις εκδόσεις «Κύμα», με επιμέλεια-ανθολόγηση των Γιώργου Χριστοδουλίδη και Παναγιώτη Νικολαΐδη, συγκεντρώνει ζώντες ποιητές από τη «Γενιά της Ανεξαρτησίας», «Της Εισβολής» και της «Αφθονίας και Κατοχής», παρουσιάζοντας ευσύνοπτα  μία άξια εκλογή της ποιητικής παραγωγής των τελευταίων δεκαετιών. Η δεύτερη από τις εκδόσεις «Βακχικόν», με επιμέλεια-ανθολόγηση του Λευτέρη Παπαλεοντίου, αφορά Κύπριους ποιητές και ποιήτριες κάτω των 40 ετών, συμπεριλαμβάνοντας και Τουρκοκύπριους «συντοπίτες» μας δημιουργούς. Συνωστισμός, λοιπόν, στο «ποιητικό πνεύμα» που παράγει η Νήσος, αναμένοντας να δούμε, και από αυτές τις προσπάθειες, το διαχωρισμό, τουλάχιστον, της ήρας και του σταριού.

ΑΠΟΤΥΧΗΜΕΝΟ ΘΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΖΑ στο σύνολό του το εγχείρημα του περιοδικού «Άνευ» με «Το Διήγημα των Έξι», εκδ. «Άνευ», Λευκωσία, Οκτώβριος 2018. Έξι καλοί σύγχρονοι ελληνοκύπριοι διηγηματογράφοι (Χρίστος Κυθρεώτης, Κωνστάντια Σωτηρίου, Γιώργος Τριλλίδης, Νένα Φιλούση, Στέφανος Σταυρίδης και Μυρτώ Αζίνα) συγγράφουν ένα διήγημα/νουβέλα ακολουθώντας κάποιους τυπικούς κανόνες. Η αντίρρησή μου έγκειται στην έλλειψη δημιουργικής επιμέλειας και διόρθωσης του τελικού κειμένου, η παρεμβολή του λόγου των συγγραφέων πριν από τα επιμέρους κεφάλαια που έχουν καλεστεί να συγγράψουν λειτουργεί αρνητικά και κόβει τη ροή της αφήγησης και η αποκάλυψη ευθύς εξαρχής ποιο κομμάτι έχει γράψει ποιος χάνει στα σημεία από τη μαγεία που θα μπορούσε να αναδυθεί από ένα κοινό-συνεκτικό κείμενο με ενδιαφέρον θέμα και άξια προσοχής μυθοπλαστική εξέλιξη.

          

Περιοδικό, «Το Πεζοδρόμιο», τχ. 4, Λευκωσία, Δεκέμβριος 2018, σ. 31

Σχόλια Πολιτισμικής Αντικατασκοπίας 1

Ο ποιητής Κώστας Ρεούσης στο Γραφείο Αντικατασκοπίας του Τάγματος της Υπερπραγματικής Φράξιας Λευκω©ίας, απαθανατισμένος από τον συγγραφέα Στέφανο Σταυρίδη, στις 29 Οκτωβρίου 2017

ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΠΟΥ ΜΑΣ ΠΕΡΑΣΕ συμπληρώθηκαν 90 χρόνια από την αυτοκτονία του Κώστα Καρυωτάκη (+21 Ιουλίου 1928), και ο Δήμος Πρέβεζας κάλεσε επίσημα και προσωπικά τον σκηνοθέτη Κύρο Παπαβασιλείου να προβάλει, στο πλαίσιο της τραγικής επετείου, την ταινία του «Οι εντυπώσεις ενός πνιγμένου» που αφορά στον ποιητή. Αθόρυβα ο σκηνοθέτης τίμησε τον Καρυωτάκη, τον εαυτό του και τους ανθρώπους που τον κάλεσαν. Από την εδώ μεριά, συμπαθής και πολυπράγμων ποιήτρια, απάγγειλε ποιήματα του αυτόχειρα, σε μουσικοποιητική βραδιά (sic), στο πλαίσιο του «Φεστιβάλ Λάρνακας». Ο Κώστας Καρυωτάκης είναι σκληρός ποιητής και δεν προσφέρεται για παραθαλάσσιες εκδηλώσεις ηλιοκαμένων ή μπαϊλντισμένων από τη ζέστη εντόπιων τουριστών κι άλλων τινών αλλοδαπών.

ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ ΕΠΙΔΕΡΜΙΚΗΣ ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑΣ έλαβε το περιλάλητο «Γλωσσάρι Δημοσιογραφίας». Χρυσή ευκαιρία για τους δημοσιογραφικούς τενεκέδες και για τους αυτιστικούς πνευματικούς ταγούς του νησιού να γράψουν / δείξουν έκπληκτοι ή οργισμένοι τη συγκατάβαση ή αντίθεσή τους, αποφεύγοντας τεχνηέντως την ουσία όσων προσχεδιασμένα επιδιώκονται να επιβληθούν. Οι γελοίες παραιτήσεις των άνευρων λογοτεχνών που στελεχώνουν την Ε.Λ.Κ. και οι ακόμη πιο γελοίες αντιδράσεις της Ε.Σ.Κ. ευνοούν την εικόνα μιας παρδαλής και ξεπουπουλιασμένης όρνιθας.

Η ΜΑΤΑΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗΣ της σύγχρονης κυπριακής ποίησης ως μίας αυτόνομης ποιητικής κατάθεσης στον ελληνόφωνο (sic)  κόσμο, αχθοφέρνει τις συμπλεγματικότητες μίας ενωτικής απόσχισης από το κύριο σώμα της «στιχοχάραξης» Ελλήνων. Μία συνωμοτική συγκατάθεση, επιρρεπών στην ηδονή των επαίνων ιθαγενών, εξακολουθεί να διαφημίζει την κυπριακή ποίηση ως μία διακορευμένη κόρη, π’ αναζητεί το μαστροπό της στους θεσμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της υποτιθέμενης αυτονομίας των κρατών-μελών της. Το γούστο είναι πως έχουμε μπλέξει τα μπούτια μας σ’ αυτόν τον τόπο: Έλληνες, Τούρκοι, Λατίνοι, Μαρωνίτες, Αρμένιοι κι άλλοι που δεν υπάρχει λόγος να κατονομαστούν.

Περιοδικό, «Το Πεζοδρόμιο», τχ. 3, Λευκωσία, Οκτώβριος 2018, σ. 31      

Βιβλιοστάσεις 4

Αγγελίνα Ρωμανού, «Back Door», εκδόσεις Provocateur, Sandanski, Βουλγαρία / Αθήνα, Ελλάδα, Φθινόπωρο 2018, σ. 80

Πριν αναφερθούμε στο βιβλίο, απαραίτητη είναι η μνεία στο εκδοτικό κίνημα/εγχείρημα «Provocateur». Με έδρα μία μικρή πόλη της Βουλγαρίας (προφανώς για οικονομικούς λόγους) και με ψυχή τον ποιητή, Βασίλη Βασιλειάδη, εμφανίστηκε τους τελευταίους μήνες κόντρα στις εκδοτικές πρακτικές του συρμού. Εκδίδει αποκλειστικά ελληνική ποίηση που συνειδητά απέχει απ’ το επίσημο λογοτεχνικό «τσίρκο» του καιρού μας. Επιλέγει τους ποιητές/ποιήτριες που προτίθεται να εκδώσει και τους το προτείνει. Καμία διαμεσολάβηση δεν υφίσταται παρά μόνο το προσωπικό γούστο του Βασιλειάδη και των συνεργατών του. Κάθε τίτλος τυπώνεται σε 500 αντίτυπα, εκ των οποίων τα 50 αποστέλλονται στο/στη συγγραφέα, 50 παραμένουν στο αρχείο του εκδοτικού, 50 ταχυδρομούνται σε βιβλιοθήκες και πανεπιστήμια και 350 διανέμονται δωρεάν στη λίστα φίλων του «Provocateur». Τα έξοδα καλύπτονται αποκλειστικά από τον εκδοτικό οίκο.

   Ένας από τους πρώτους τίτλους είναι και το «Back Door», της Αγγελίνας Ρωμανού, που είχα την τύχη να μου αποσταλεί. Δεν γνώριζα την ποίηση της Ρωμανού, και ειλικρινά εντυπωσιάστηκα από την τραχύτητα της δύναμής της. Η αποθέωση του άξεστου και η αποκάλυψη μίας αδυσώπητης πραγματικότητας που δεν μπορεί πλέον να κρατήσει τα προσχήματα, να κρυφτεί ή να υποδυθεί μια κάποια «μελωδία της ευτυχίας». Ποίηση ενός πριγκηπικού πεζοδρομίου, έτσι για να υπενθυμίσουμε και τον τίτλο του περιοδικού που φιλοξενείται η στήλη, μας εισάγει σ’ έναν άλλο Δεκέμβρη, μακριά από την υποκριτική υπόδηση ενός καλοβαλμένου εορταστικού μανδύα.

   Ας την ακούσουμε (ακολουθείται η ορθογραφία και η στίξη του πρωτοτύπου): «Μακελεμένος ο Δεκέμβρης. Σούρνεται μες τα στενά. Τα διαολίζει. Τα δέρνει αλύπητα και τα γαμά. Σκουφάτος στο καυλί και στ’ άντερα η άχνη. Δεν υπάρχουν καρύδια εδώ, αγαπητέ. // Τα ’φαγαν οι ιοί των μεταδόσεων. // Στολίζω μπινελίκια τον πυράκανθο. Μπαλάκια κόκκινα με το σωρό. Τσιμπάει ο πούστης, κι ερεθίζομαι. Στο χώμα τρίβεται μια χασισιά. Γουστάρω να μπαίνει ο χιονιάς και να με ρεύεται. Των εχθρών τα φουσάτα κρατούν. // Λυχνάρι. // Σμέρνα. // Και χριστό. // Τα κούμαρα πωλούνται ευτελώς. Στα δυο ματσάκια, δώρο το γλειφομούνι. Πάρτε κυράδες μου ν’ αγιάσετε. Οι άντρες πάνε πρωί για τα χαρτιά. Όταν γυρίσουν, αφήνουν τις εξάρες για καβάτζα. Κανείς δεν ξέρει πότε θα του ’ρθει η ορθή. // Την παίρνουν. Την ρουφούν. Κι έπειτα την φεύγουν. // Κάθε έλατο που συναντώ, του πιάνω το αυτί. Άκου, μικρό μου, λέω. Εσύ κι ο λύκος μου με δώσατε. // Πέντε κρίκοι, μες το Φάληρο. // Τόσο στοιχίζω πλέον ως μωρή. // Α! μη ξεχάσω και το τέλος. Κονιάκ γλυκό και παξιμάδι. Μια τζούρα ζάχαρη // (όχι αυτή που σου ’παιρνε η μάνα σου. βγήκε στο παζάρι πιο ψηλή) // κι από πίσω μια κουβέρτα. Όλη να την μπω. Να την μυρίσω. Να της δώσω γύρα να γίνει γεμιστή. // Οι άγγελοι, το χειμώνα, σας το λέω, σπάζουν τα ρόδια με τον κώλο.», (σσ. 43-44).

   Άτιτλα ποιήματα, τα περισσότερα σε πρόζα, ταράζουν τον αναγνώστη με την ανελέητη, κοφτερή, απροσποίητη χρήση των λέξεων οδηγώντας τη γλώσσα στην αφήγηση ενός άλλου χρονικού του 21^ου αιώνα. Πνεύμα κουβεντιαστό, καθημερινό, σύγχρονο. Η στροφή του βλέμματος σε οτιδήποτε έχουμε ασκηθεί ν’ αποστρεφόμαστε. Επικίνδυνοι στίχοι, γυναικεία ποίηση από την άλλη όχθη, που δεν στερούνται ανθρώπινης κι ειλικρινούς ευαισθησίας. Ο σεξουαλισμός που αναδύει η γραφή της Ρωμανού, συναντά αυτόν της τρομερής Joyce Mansour. Ένας σεξουαλισμός που δεν αποκόπτεται από την υπερπραγματικότητα του βιώματος μήτε συντελείται πίσω από το παραβάν και με τις πόρτες κλειδωμένες. Η Αγγελίνα Ρωμανού μας ανοίγει την «Πίσω Πόρτα» προσκαλώντας μας στο ποιητικό της σύμπαν, χωρίς καμία προειδοποίηση για το τι μπορεί να δει και να αναγνωρίσει εκεί κανείς.

    Κώστας Ρεούσης

Η Αγγελίνα Ρωμανού γεννήθηκε και ζει στην Αθήνα. Έχει εκδώσει τα βιβλία: «Orianna Express», εκδ. Πολύχρωμος Πλανήτης (2009), «Ψέμα μου», εκδ. Εκάτη (2011), «Κλεμμένο αντίδωρο», εκδ. Ζάθεον Πυρ (2013), «Κουβέντες του αέρα», εκδ. Όστρια (2015), Λίνα Κ, εκδ. Όστρια (2016), «ΠροσευχΥτάρι κορασίδων», εκδ. Κύμα (2017), «Εις σάρκα μίαν», εκδ. Όστρια (2017). Εργάστηκε ως τακτική υπάλληλος για 26 χρόνια στο Εθνικό Ίδρυμα Αποκατάστασης Αναπήρων. Έχει ασχοληθεί ως ραδιοφωνική παραγωγός επί σειρά ετών σε διάφορους σταθμούς. Έχει διοργανώσει καλλιτεχνικές εκδηλώσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό, που αφορούν σε διάφορα είδη τέχνης και έχει αρθρογραφήσει σε εφημερίδες και περιοδικά. Επιμελείται εκδόσεις και εκδοτικές σειρές και εισηγείται εργαστήρια δημιουργικής γραφής και αφήγησης παραμυθιών.

Περιοδικό «Το Πεζοδρόμιο», 4ο τχ., Λευκωσία, Δεκέμβριος 2018, σ. 30.

Πολιτισμικοί Μετεωρίτες 62

Η ποιήτρια Ιουλίτη Ηλιοπούλου, φωτογραφία αλιευμένη από το διαδίκτυο

Ιουλίτα Ηλιοπούλου: «Δύτες μικρών συλλαβών»

Η τελευταία σύντροφος και κληρονόμος του Ελύτη, μία εξαίρετη ποιήτρια, αδικείται εν μέρει απ’ τη σκιά του νομπελίστα

Πολιτισμικοί Μετεωρίτες-Κωνσταντίνος Α. Ει. Παπαθανασίου

Για την Ιουλίτα Ηλιοπούλου είχα λογοφέρει με συναδέλφους βιβλιοϋπάλληλους την εποχή που εργαζόμουν στο υπόγειο της περίφημης «Πολιτείας», στην οδό Ασκληπιού στην Αθήνα. Κι αυτό είχε συμβεί, διότι κάθε φορά που ερχόταν στους πάγκους του βιβλιοπωλείου νέο της βιβλίο… αρχίζανε τα κοινωνικά σχόλια (κοινώς κουτσομπολιά) για την ποιότητα της γραφής της, για το εάν είναι ή όχι ποιήτρια … κι άλλα τέτοια φαιδρά. Το επιχείρημά μου, και τότε και τώρα (σιγά μη χρειάζονται επιχειρήματα οι/αι ποιητές/ποιήτριες) ήταν πως -πέραν του ότι δεν τη διαβάζανε- δεν μπορείς να μη σκύψεις στα γράμματα, στις λέξεις, στους στίχους που χάραξε και χαράζει… η τελευταία και πλέον αγαπημένη γυναίκα του Ελύτη. Σταματώ εδώ. Πέντε κουβέντες έχω την πρόθεση να σημειώσω για τις ποιητικές της συλλογές, που διατηρώ στη βιβλιοθήκη μου, και για μια θαρραλέα μετάφραση-σταθμό στο πεδίο που καλύπτει η Παγκόσμια Ποίηση.

«Καλούς ενιαυτούς Μάρκο»

Έτος έκδοσης 1987, προμετωπίδα ή motto… στίχοι του Ελύτη: «… η Ποίηση αρχίζει από εκεί που την τελευταία λέξη δεν την έχει ο θάνατος.». Είκοσι τρία πεζά ποιήματα, πρώτες λέξεις, πρώτοι στίχοι… μυστήριο: «Θ’ ανοίξεις τα μάτια σου», «Από φεγγαρόλιθο προτομές και μετόπες», «Όλο μάτια μπλαβιά και γρυλλίσματα», «Βρέχει», «Μυρίζει γαζία η θλίψη των νεκρών», «Ουρανοί από κοβάλτιο», «Η όρχηση που προκαλούσε το φεγγάρι», «Όνειρα με τη δορά του φεγγαριού», «Λάμψεις λες λάμπουνε λεβέτια», «Ο Λεβάντες η Λεβάντα κι ο Λεβέντης», «Μενεξελιά μυρωδικά», «Στιλπνά τ’ αγκάθια της Παρασκευής», «Πόσους χωράει το σκοτάδι έρωτες», «Αφάνες και δανδελλωτά μυριστικά», «Άλλα καράβια δε θα πάνε», «Ανεβαίνει κρύα η πανσέληνος», «Η επήρεια ενός πράσινου όρκου», «Ο δρόμος έχει ζάχαρη», «Γυναίκα ανάγερτη», «Δεν ζούσε παρά μονάχα στις γαλάζιες πέτρες», «Ατέλειωτες σκάλες», «Βαγένια με αρχαίο νερό», «Γράμματα στο μπουκάλι».

«Δίγαμμα»

Έτος έκδοσης 1992, εικόνα εξωφύλλου «Το πορτραίτο της Δωροθέας» (1960), του Max Ernst. Motto, στίχοι του Robert Browning: «If two lives join, there is oft a scar,/They are one and one, with a shadowy third;/One near one is too far.». Σαράντα τέσσερα άτιτλα ποιήματα, σπουδή-εισχώρηση στον κόσμο αυτόν τον μαγικό, τον μικρό τον μέγα, του Ελύτη: «Ολοένα να σε φεύγει ο άνεμος/κι όλο να σε τραβάει πίσω/το αίμα», (σ.57)».

«Ευχήν Οδυσσεί»

Έτος έκδοσης 1997, ο Ελύτης έχει πετάξει στ’ άστρα. Χωρισμένη, η συλλογή, σε δύο ενότητες: «Και μακρά δένδρεα» και « Ευχήν Οδυσσεί». Απ’ εδώ κι ο τίτλος-στίχος  των «Πολιτισμικών Μετεωριτών» αυτής της Κυριακής. Κι ακόμη ένας, από το ποίημα της σελίδας 11, «Στις αποικίες των πουλιών»: «Κρωγμούς του πλέον δάσους μέσα πιο πιο δυνατά. Σιωπή». Και μία λέξη, από το ποίημα της αμέσως επόμενης σελίδας, «Βρεφοκρατούσα των κήπων»: «ανυπόδητη».

«Από το ένα στο δύο»

Τέταρτη ποιητική συλλογή, έτος έκδοσης 2000. Είσοδος-έξοδος: «Για σένα ήταν πάντοτε αργά. Κι ας τα πρόφτασες. Όλα.». Έξοδος-είσοδος: «Κι όχι τόσο για κείνο που έγινε όσο για κείνο που/Δεν έκαμες να γίνει. Πονάς.». Ανάμεσά τους είκοσι τέσσερα ποιήματα με τίτλους τα γράμματα του ελληνικού αλφάβητου, από το Άλφα ως το Ωμέγα. Ποίημα «δ», στίχος γλυκόπικρος: «Κι ύστερα ασθμαίνοντας σωπαίνουμε μέσα στην ίδια λέξη.», (σ. 13).     

P. B. Shelley (1792-1822): «A Defence of Poetry», 1821

Ένα από τα σπουδαιότερα κείμενα όλων των εποχών, μία εξαίρετη πραγματεία από καταβολής γραφής, ένας θεϊκός ύμνος της Ποίησης. Το μελετώ απ’ τον Απρίλιο του  1997 (πρώτη έκδοση, Δεκέμβριος 1996), και μέσα σ’ όλα αυτά τα χρόνια πάντα κάτι νέο αναδύεται, έτσι μυστηριακά σαν ένα ξύπνημα απ’ το ησυχαστήριο του Αρχιλόχου, εκεί στην Πάρο ν’ αντικρίζεις το Αιγαίο ταραγμένο. Αριστοτεχνική η παράλληλη σύνδεση-συνομιλία της σκέψης του Shelley μ’ αυτήν του Ελύτη, μέσα από την προσέγγιση της Ιουλίτας Ηλιοπούλου. Να τι μας λέει η ποιήτρια στη σημείωση στο τέλος του μοναδικού αυτού εγχειριδίου: « Η ‘Υπεράσπιση της Ποίησης’ γράφτηκε στα 1821, όταν ο Σέλλεϋ ήταν 29 χρονών. Αφορμή στάθηκε ένα κείμενο του Τόμας Λαβ Πήκοκ -‘The Four Ages of Poetry’-, κεντρικός άξονας του οποίου ήταν η διαπίστωση ότι όσο ο πολιτισμός προχωρεί, τόσο η ποίηση παρακμάζει. Ο Σέλλεϋ απήντησε αμέσως με ένα κείμενο που ξεφεύγει από τα δόκιμα όρια της πραγματείας, για να γίνει μια εκ βαθέων εξομολόγηση της πίστης του ποιητή στην τέχνη του. Το δεύτερο μέρος που αναγγέλλει ο συγγραφέας δεν γράφτηκε ποτέ, ενώ το πρώτο τελικά δημοσιεύτηκε πολύ μετά το θάνατό του, στα 1840. Η μετάφραση προσπάθησε να κρατηθεί κοντά στο πνεύμα του συγγραφέα μάλλον παρά στο τυπικό της γλώσσας του.».    

Από τη βάση δεδομένων της Βιβλιονέτ

Η Ιουλίτα Ηλιοπούλου γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Βυζαντινή και Νεοελληνική Φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και θέατρο στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών. Γράφει ποίηση, δοκίμια και παραμύθια. Έχουν εκδοθεί πέντε ποιητικά της βιβλία: «Καλούς ενιαυτούς Μάρκο» (1987), «Δίγαμμα» (1992), «Ευχήν Οδυσσεί» (1997), «Από το ένα στο δύο» (2000), «11 τόποι για 1 καλοκαίρι» (2006), δύο παιδικά παραμύθια: «Τι ζητάει ο Ζήνων;» (2004, Κρατικό Βραβείο Παιδικού Βιβλίου) και «Η Πράσινη Σκουφίτσα» (2008) καθώς και η μετάφραση στο έργο του P. Β. Shelley «Υπεράσπιση της ποίησης» όλα από τις εκδόσεις «ύψιλον/βιβλία» καθώς και το δοκίμιο «Η κούκλα» (εκδ. Ίκαρος, 2008). Το 2000 έγραψε το λιμπρέτο στην όπερα του Γιώργου Κουρουπού «Το καράβι του έλατου», ενώ το 2002 το ποιητικό κείμενο στη λυρική τραγωδία «Ιοκάστη» του ίδιου συνθέτη που παρουσιάστηκε στο θέατρο του Ευρωπαϊκού Κέντρου Δελφών. Τα παραμύθια της «Τι ζητάει ο Ζήνων;» και «Η Πράσινη Σκουφίτσα», σε μουσική Άλκη Μπαλτά και Γιώργου Κουρουπού, αντίστοιχα, παρουσιάστηκαν στην Αθήνα και αλλού. Παράλληλα με την ποίηση γράφει δοκίμια, μελετά το έργο του Οδυσσέα Ελύτη και έχει πραγματοποιήσει πολλές ομιλίες γι’ αυτό. Επίσης, επιμελείται εκδόσεις βιβλίων. Επί δεκατρία χρόνια συνεργάστηκε με την Ορχήστρα των Χρωμάτων και το Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη στη δημιουργία προγραμμάτων λόγου και μουσικής. Με τον Σπύρο Σακκά και τον Γιώργο Κουρουπό παρουσιάζουν μουσικά προγράμματα βασισμένα στην ποίηση. Ένα από αυτά, αφιερωμένο στην ποίηση του Ελύτη, κυκλοφόρησε σε CD-βιβλίο με τίτλο «Με το λύχνο του άστρου» (εκδ. ύψιλον/βιβλία).

Δημοσιεύτηκε στην ομώνυμη στήλη, στο πολιτιστικό ένθετο, «Ηδύφωνο», της ελληνοκυπριακής εφημερίδας, «Η Σημερινή», την Κυριακή 10 Απριλίου 2016, σ. 4.

Βιβλιοστάσεις 3

Παναγιώτης Νικολαΐδης, «Η γενιά της κατοχής και της αφθονίας», εκδόσεις Διόραμα, Λευκωσία, Μάιος 2018, σ. 144

Ο ρόλος του κριτικού (ή «κριτικογράφου»: όρος -αδόκιμος ίσως- που προτιμώ) είναι να δυναμιτίζει τα «ζωντανά» κείμενα και αυτός του δοκιμιογράφου είναι να θεμελιώνει την έκρηξή τους. Ο Παναγιώτης  Νικολαΐδης, κατά την ταπεινή μου γνώμη, ακροβατεί και στα δυο, καταφέρνοντας να ισορροπήσει τις δύο αυτές, τόσο ομόρροπες όσο και αντίρροπες, δυνάμεις, και να τις εξωτερικεύσει στην κριτική-θεωρητική-φιλολογική γραφή του.

  Η έκδοση των 14 κειμένων του για τη σύγχρονη ποίηση στην Κύπρο μετά το ’90, αποτελεί, τουλάχιστον στο στενό πλαίσιο της ελληνοκυπριακής πραγματικότητας, μια πράξη τόσο θάρρους όσο και θυσίας. Και εξηγούμαι: «θάρρους» για το λόγο ότι χαρτογραφεί με επιστημονική επάρκεια την ποιητική κατάθεση της «γενιάς της κατοχής και της αφθονίας», όπως την αποκαλεί, και «θυσίας» για το γεγονός ότι ως δόκιμος ποιητής ο ίδιος, παραμερίζει την ιδιότητά του αυτή προς χάριν της φιλολογίας.

  Τα κείμενα του Νικολαΐδη είδαν το φως της δημοσιότητας σε ελληνοκυπριακά λογοτεχνικά περιοδικά (εκτός αυτά που αφορούν στην ποίηση των Στέφανου Σταυρίδη και Ανδρέα Γεωργαλλίδη) από το 2003 έως το 2018. Έτσι, περιέχονται κείμενα για συγκεκριμένες ποιητικές συλλογές και γενικότερα για την ποίηση των: Χριστιάνας Αβρααμίδου, Βάκη Λοϊζίδη, Γιώργου Καλοζώη, Πάμπου Κουζάλη, Αντώνη Γεωργίου, Γιάννη Ποδιναρά, Χριστόδουλου Καλλίνου, Γιώργου Χριστοδουλίδη, Λεωνίδα Γαλάζη, Αλεξάνδρας Γαλανού, Μιχάλη Παπαδόπουλου, Στέφανου Σταυρίδη, Κώστα Ρεούση και Ανδρέα Γεωργαλλίδη.

  Είναι εμφανές πως η εργασία του συγγραφέα αφορά, πέρα από τους ίδιους τους ποιητές και τις ποιήτριες που το έργο τους κρίνεται, σαφώς την πανεπιστημιακή κοινότητα σε Κύπρο και Ελλάδα που ασχολείται ειδικευμένα με την ποίηση και τη λογοτεχνία γενικότερα, και βεβαίως ένα συγκεκριμένο-μυημένο αναγνωστικό κοινό. Το οποίο κοινό, θέλω να πιστεύω, είναι υποψιασμένο αναφορικά με την ποίηση που παράγεται στο νησί τα τελευταία σχεδόν 30 χρόνια, έχοντας ανάγκη από τέτοιου είδους βιβλία έτσι ώστε να εμβαθύνει ακόμη περισσότερο στο έργο ποιητών/ποιητριών που διαβάζει, ή και που με «εμμονή» μελετά. Δυστυχώς, όμως, ο μέσος όρος αυτών που υποτίθεται πως ασχολούνται με την ποίηση και η ανταπόκρισή τους προς αυτήν και σ’ αυτούς/αυτές που την παράγουν, για να μην πω «γεννούν», είναι επιεικώς παιδαριώδης, αναλισκόμενη σε φιλοφρονήσεις, αβρότητες και παρασκηνιακές «χωματουργικές εργασίες», ένεκα και του κοσμοπολιτικού επαρχιωτισμού που, εξακολουθητικά, μας στιγματίζει.

  Έτσι, το σημαντικό αυτό βιβλίο έρχεται ακριβώς στην ώρα του, θα έλεγε κάποιος, να θεμελιώσει το κενό που υπήρχε στην κριτική πρόσληψη της σύγχρονης ελληνικής κυπριακής ποίησης μετά το ’90. Και ορθώς ο συγγραφέας, αφού έχει φροντίσει να ορίσει επαρκώς τη θέση αυτών που ασχολούνται με την κριτική της ποίησης, αναφέρει/δηλώνει απ’ την πρώτη παράγραφο της κατατοπιστικότατης εισαγωγής του: «Κι είναι για τούτο που δηλώνω εξαρχής και αναφανδόν ότι τα κείμενα που απαρτίζουν τον ανά χείρας τόμο αποτελούν προϊόν μιας αυθόρμητης, ανιδιοτελούς και, κυρίως, αγαπητικής σχέσης με τα κρινόμενα ποιητικά βιβλία της σύγχρονης παραγωγής στο νησί, για την οποία η κριτική εν Κύπρω και εν Ελλάδι δεν έχει δώσει ακόμη την πρέπουσα σημασία.», (σ. 9).

  Όσοι έχουν παρακολουθήσει, έστω και ακροθιγώς, την πορεία του Παναγιώτη Νικολαΐδη, τόσο ως κριτικού-δοκιμιογράφου όσο και ως ποιητή, δεν μπορούν να αμφισβητήσουν την αρραγή και σε βάθος παρελθόντος χρόνου σχέση που έχει καλλιεργήσει και καλλιεργεί με την ελληνική κυπριακή ποίηση, και όχι μόνο. Γι’ αυτό, κατά την άποψη μου, θεωρώ πως δικαίως και νομοτύπως μπορούμε να αναφερόμαστε σ’ αυτόν, ως έναν από τους αρτιότερους σύγχρονους κριτικούς λογοτεχνίας του νησιού. Εύχομαι και ελπίζω το βιβλίο να βρει τους ουσιαστικούς αναγνωστικούς αποδέκτες του και να τους οδηγήσει στο πρωτογενές έργο των κρινόμενων ποιητών/ποιητριών, που άλλωστε είναι και ο σκοπός, εάν όχι ο διακαής πόθος, της συγκεκριμένης κριτικής κατάθεσης.              

  Ολοκληρώνοντας, ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει και στην εικαστική επιμέλεια του βιβλίου του ζωγράφου Σταύρου Κίκα, με το εξώφυλλο και τα έργα που παρεμβαίνουν ανάμεσα στα κείμενα, όλα καμωμένα με κάρβουνο, να συνομιλούν διακριτικά και μεστά τόσο με τον κριτικό-δοκιμιακό λόγο του Νικολαΐδη όσο και με το έργο των ποιητών.  

Κώστας Ρεούσης

Ο Παναγιώτης Νικολαΐδης γεννήθηκε στη Λευκωσία το 1974. Είναι ποιητής, κριτικός και εργάζεται ως φιλόλογος στη Μέση Εκπαίδευση. Ποιήματα, βιβλιοκρισίες και μελέτες του έχουν δημοσιευτεί σε λογοτεχνικά και επιστημονικά περιοδικά στην Κύπρο και στην Ελλάδα. Έχει εκδώσει πέντε ποιητικές συλλογές και μία μελέτη για το ποιητικό και κριτικό έργο του Θεοδόση Νικολάου.

Περιοδικό «Το Πεζοδρόμιο», 3ο τχ., Λευκωσία, 1η Οκτωβρίου 2018, σ. 30.